Komt hy en giet er?

As er it sá docht, docht er it goed. Yn it Frysk feroaret hy yn er as it efter in wurd komt. It is: ‘hy komt’ en ‘dêr komt er’ en ek: ‘wannear't er komt’. Yn it Hollânsk feroaret hij yn ie, mar dat is foaral sprektaal. It is opfallend dat yn beide talen it gebrûk fan hy/hij tanimt yn situaasjes dêr't er of ie gebrûklik is. Dat bart sawol yn skreaune as yn sprutsen taal. Foar it Hollânsk kinne wy sizze dat de skriuwtaal de sprektaal beynfloedet. As wy foarlêze, sprekke wy ommers út wat der stiet! Mar foar it Frysk giet dy redenaasje net op, want as der er stiet, sille we ek er lêze.

Himpen finster

By Omrop Fryslân lêze wy geregeld dat der in ‘hennep’kwekerij oprôle is. Hennep is gewoan in hollanisme foar ‘himp’ of ‘hinnep’. Yn Standertnederlânsk is it hennep, mar yn Súd-Nederlân komt ek ‘kennep’ of ‘kemp’ foar. Oan dy k kin sjoen wurde dat dit wurd yn 'e fierte noch famylje is fan it wurd ‘kannabis’.

Behalven foar drugs wurd himp ek as grûnstof foar tou en klean brûkt. De iroanyske útdrukking ‘immen troch it himpen finster sjen litte’ betsjut immen ophingje; de strop is nammentlik makke fan himp. Himp is in moai Frysk wurd dat wy net samar ferfange moatte troch 'hennep', want sis no sels: ‘immen troch it hennepen finster sjen litte’, dat liket dochs nearne nei?

Moai mokkeltsje

It Nederlânske wurd mokkel betsjut neffens Van Dale 'dik, mollig kind' en ek 'geliefde' en 'meisje in het algemeen'. It Frysk hat it Nederlânske 'mokkel' oernommen. It liket derop dat it Frysk net de betsjutting fan 'dik, mollig kind' liend hat, mar wol dy fan 'in kreas, lekker frommes, in aardige jongfaam'. Yn sitaten fan Fryske skriuwers komt it meast yn de ferlytsingsfoarm 'mokkeltsje' foar: 'Moaie en leave mokkeltsjes dy't har troch ús thúsbringe litte woene (Piter Boersma). Yn 'Gryt wie it mokkeltsje fan Jan' is Gryt de faam ('vriendin') fan Jan. Noch in fraach: wat sizze jo, de mokkel of it mokkel?

Jiertallen útsprekke

As in artikel yn 'e winkel € 2,75 kostet, kinne wy dy priis útsprekke as twa fiifensantich. Dat euro hoecht der net perfoarst by. Sa is it ek mei meters en oare ienheden. Mei jiertallen allyksa: de slach by Waterloo wie yn 1815 en dat jiertal kinne wy útsprekke as achttjin fyftjin. Willem-Alexander en Máxima binne troud yn 2002 en dát jiertal sprekke wy ornaris út as twatûzen twa. 

Oan 'e ein fan de tweintichste ieu die de taalkundige Joop van der Horst de foarsizzing dat fan it jier 2000 ôf de jiertallen earst wol de folsleine útspraak krije soenen, mar dat nei ferrin fan tiid dat tûzen yn 'e sprektaal wol ferdwine soe. Syn betinken wie dat dy feroaring om 2015 hinne syn beslach krije soe. Is it no dus skielk twa fyftjin, tweintich fyftjin of sizze jo leaver twatûzen fyftjin?

Winkel

Wat hat in ‘winkelheak’ mei in ‘winkel’ út te stean? No, in ‘winkel’ wie oarspronklik in ‘hoeke’ en in winkelheak is hoekich. It Dútske ‘Winkel’ hat de âlde betsjutting hieltiten noch. It wurd is besibbe oan it tiidwurd ‘winke’ (swaaie), dat fanâlds ‘nei de sydkant gean’ betsjutte. Ynearsten wie in ‘winkel’ dan ek in hoekje op in plein of yn in gebou dêr't dingen ferkocht waarden. Stadichoan ferskode de betsjutting fan it wurd nei ‘gebou mei in ferkeapfunksje’.

Winkel fan Auke Rauwerda, Ljouwert - dêr ferkeapje se grif ek winkelheakken